Ayurveda

Ayurveda 2015-10-05T13:08:10+00:00

Stress: een verkeerd gebruik van de zintuigen
Sommige mensen zeggen: “Ik heb stress nodig om actief te worden en gemotiveerd te zijn.” Stress als een uitdagende spanning is één definitie. In dit artikel werken we met een andere definitie van stress, namelijk ‘een abnormaliteit in ons lichaam, met name in het zenuwstelsel, die achterblijft na overbelasting’.
Wat zijn de oorzaken van stress?
De Ayurvedische teksten geven verschillende oorzaken aan. Eén ervan is een verkeerd gebruik van de zintuigen. Ayurveda kent daarin drie vormen: te veel, te weinig en verkeerd gebruik. Een voorbeeld van te veel gebruik is urenlang achter de computer zitten. In dit geval worden de ogen te veel gebruikt, plus de hersendelen die daarmee gekoppeld zijn. Een voorbeeld van te weinig gebruik dat in onze maatschappij veel voorkomt is te weinig gebruik van de tastzin; het gevoel in de huid. Of eenzijdig eten: voeding waar niet alle zes de smaken in zitten, kan gezien worden als eenzijdig gebruik van de smaak. (De zes smaken zijn: zoet, zuur, zout, scherp, bitter, wrang.) Een voorbeeld van verkeerd gebruik van de zintuigen is het zien of horen van gewelddadige dingen, zoals bijvoorbeeld bij sommige televisiefilms.

Hoe komt het dat we onze zintuigen verkeerd gebruiken?
Doordat we te laat aanvoelen dat het spanning geeft. Er zit dus nog een diepere oorzaak achter dit verkeerde gebruik van de zintuigen. Die diepere oorzaak noemt Ayurveda ‘de vergissing van het intellect’. Het is belangrijk om dit te vertalen in de culturele context van de tijd waarin die teksten geschreven zijn. Het Sanskriet woord voor de vergissing van het intellect, is ‘pragya aparadh’. Het tegenovergestelde is: het stabiele intellect, dit wordt in de Bhagavad Gita ‘sthiti pragya’ genoemd: sthiti is stabiel, pragya is intellect. Volgens de experts die ik hierover gesproken heb is dit gelijk te stellen aan Samadhi, waarbij Sama ‘evenwichtig’ betekent en dhi intellect is. Door samadhi te ontwikkelen, wordt de vergissing van het intellect verminderd. De ervaring van samadhi is een ervaring van geheelheid van bewustzijn: je bent je bewust, maar niet van iets begrensds, maar van bewust Zijn, zonder grenzen.
De ervaring van samadhi, ofwel diepe, alerte rust, gaat samen met een specifiek patroon op het EEG, namelijk coherentie van de hersengolven van het brein als geheel en met name van de prefrontale hersenschors. Dit blijkt uit onderzoek naar subjectieve ervaringen en EEG-patronen tijdens transcendente meditatie. Dus niet alleen de subjectieve ervaring is een ervaring van geheelheid, maar ook functioneren de hersenen meer als één geheel. Het is de terugkoppeling naar dit Geheel die essentieel is voor gezondheid, en iedere afwijking hiervan wordt als spanning of stress ervaren. Aan de andere kant laat de wetenschap zien dat de prefrontale hersenschors door stress minder goed functioneert. De prefrontale cortex is de CEO van het brein: we kunnen er de gevolgen van onze handelingen mee overzien, en alle activiteiten van de verschillende hersendelen worden daar gecoördineerd.
Beide bovengenoemde oorzaken (verkeerd gebruik van de zintuigen en ‘de vergissing van het intellect’, leiden tot verkeerd gedrag en daardoor tot onevenwichtigheid in de dosha’s.

Stress en de dosha’s
In feite geeft iedere soort onevenwichtigheid in de dosha’s een vorm van stress. Het teveel van iets geeft spanning, of het nu vata, pitta of kapha is.

Vata stress
De soort stress die door een teveel van vata veroorzaakt wordt, ligt op het gebied van het functioneren van ons zenuwstelsel en de biologische klokjes in ons lichaam. Bijvoorbeeld het klokje van de maag: als je de hele dag door op verschillende, onregelmatige tijden eet, dan weet je maag ook niet meer wanneer hij kan uitrusten en wanneer hij spijsverteringssappen moet afscheiden. Dan heb je soms zuur in de maag en geen eten, en soms eten in je maag maar geen maagzuur. De remedie hiervoor is om je maag geleidelijk aan weer opnieuw op te voeden door op regelmatige tijden te gaan eten.

Pitta stress
De soort stress die door een teveel van pitta veroorzaakt wordt, ligt op het gebied van de spijsvertering (te veel hitte), en emoties (irritatie, woede). Hier ligt de remedie in verkoeling, bijvoorbeeld niet te scherp eten, en meer tijd nemen voor je familie en vrienden.

Kapha stress
En de soort stress die door een teveel aan kapha veroorzaakt wordt, ligt op het gebied van depressie, zwakheid, moeheid en een te zwakke spijsvertering die veel gifstoffen produceert. Hier is het van belang om de spijsvertering te verbeteren, onder andere door het gebruik van keukenkruiden zoals gember, geelwortel en komijn.
De klassieke Ayurveda-teksten, zoals de Caraka Samhita, verwijzen regelmatig naar de yoga-teksten en hebben hetzelfde doel. Als alle stressen opgelost zijn, ben je optimaal gezond en dit heet ook wel Verlichting. Vanuit Ayurvedisch gezichtspunt is dat hetzelfde.

Gerrit Jan Gerritsma werkt sinds 1989 met Ayurveda, is arts en leraar transcendente
meditatie en is verbonden aan het Maharishi-Ayurveda Gezondheidscentrum Lelystad.
www.ayurveda-arts.nl