Een goede nachtrust 

Slaapproblemen

voor een goede gezondheid

Slaaproblemen

Bijna een kwart van de Nederlanders van 25 jaar en ouder kampte vorig jaar met slaapproblemen, meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Dat komt neer op zo’n 2,9 miljoen Nederlanders. En de aantallen blijven groeien. Slapen is gezond, en net als eten en seks een van de drie cruciale steunpilaren voor een gezond leven en een goed afweersysteem. Maar net als bij eten en seks, geldt ook hier: de juiste mate en de juiste manier zijn doorslaggevend. 

Bij teveel of niet op het juiste moment slapen, kan het ook tegen je werken. Maar te weinig slapen, door gewoonte of door slapeloosheid kan je echt afbreken en schade toebrengen aan je immuunsysteem. Het is dus van belang om te ‘slapen voor je leven!’ We zullen we een blik werpen op de slaapkamer-geheimen van Ayurveda; en ingaan op de ayurvedische opvattingen van dagelijkse routine, gedachtewereld, fysiologie met betrekking tot slaap. 

Ayurveda en slapen

Slaap is van groot belang voor zowel fysiek als mentaal-emotioneel herstel. De nacht is een tijd voor het lichaam om te rusten, en voor de geest om emoties te verwerken en te ‘verteren’. De spijsvertering werkt overdag, de ‘geest-vertering’ vindt grotendeels ’s nachts plaats, terwijl we slapen. Een hoge kwaliteit van de slaap is daarom essentieel, zowel voor ons welzijn en preventie van aandoeningen, als voor herstel bij ziekte. Geestelijke balans speelt een grote rol bij onze gezondheid. Een goede slaap vermeerdert Ojas, wat het immuunsysteem van lichaam én geest vormt en kracht geeft. 

Slapen en Dinacharyan: dagelijkse ritmes en routine

Ayurveda kijkt naar de mensen in de omgeving van moeder natuur, met haar eigen ritmes. Die zijn belangrijk voor alles wat er leeft. Als we ons afstemmen op die ritmes, is dat een plus voor onze gezondheid. Dat geldt ook voor onze slaap. De ritmes in de dag worden volgens Ayurveda bepaald door de drie dosha’s. 

Wat betreft de dagindeling in Kapha, Pitta en Vata: twee keer per dag wordt er een cyclus doorlopen waarbij één van de dosha’s gedurende een deel van die cyclus overheerst:

06 – 10 uur: Kapha – tijd voor lichaamsbeweging en ontbijt – opbouwfase

10 – 14 uur: Pitta – tijd voor werken en middageten – uiterlijke omzetfase

14 – 18 uur: Vata – tijd voor afbouw van werk en voor meditatie – veranderingsfase waarin actie afgebouwd wordt

18 – 22 uur: Kapha – tijd voor avondmaal, wandeling, ontspannen activiteit (evt. seks), en naar slapen gaan – stabiliteitsfase

22 – 02 uur: Pitta – tijd voor slapen, zodat innerlijk metabolisme haar reinigingswerk kan doen – innerlijke omzetfase

02 – 06 uur: Vata – tijd voor opstaan en meditatie, veranderingsfase, fase waarin beweging in gang gezet wordt

Slaap voor tien uur ’s avonds telt dubbel

De kwaliteit van slaap wordt ook bepaald door tijd waarop je gaat slapen. Dat geldt ook voor de tijd waarop men opstaat. Modern onderzoek toont aan, dat het meeste voordeel wordt gedaan uit een routine waarbij men vóór tien uur ‘s avonds naar bed gaat en vóór zes uur ’s ochtends weer opstaat. De interne fysiologische klok kan zich dan qua hormonen, orgaanwerking, etc., het beste op de ritmes van de natuur afstemmen en haar werk doen. We kunnen wel acht uur slaap willen hebben, maar wanneer we pas om één uur ’s nachts gaan slapen, missen we de kapha fase die ons ’s avonds helpt goed en diep in slaap te komen; we missen de pitta fase ’s nachts rond twaalf uur die helpt onze interne processen te verteren; we missen de vata fase in de ochtend, die ons helpt weer goed in beweging te komen; en uiteindelijk staan we op midden in de kapha fase van de ochtend, maar kapha is zwaar en lui van nature… vandaar dat het voelt alsof we niet genoeg geslapen hebben. Een kop koffie kan wonderen doen, maar op den duur is een deze routine niet gezond en ondersteunend, en kan zelfs leiden tot – juist – slaapproblemen.

Overdag slapen

Overdag slapen verstoort Agni (je spijsvertering en metabolisme) en is dus niet aan te bevelen; sterker nog, het kan negatief uitwerken op je gezondheid. Dat geldt niet voor een dutje van maximaal 15 minuten: dat is okay en zelfs aan te bevelen als je het doet in de vorm van een yoga oefening als Shavasana of Yoga Nidra. Slapen overdag is volgens Ayurveda wel toegestaan voor: erg jonge, erg oude mensen, erg zwakke, of zieke, uitgeputte en getraumatiseerde mensen.

Nog een paar ondersteunende slaap-remedies

Indien je je nachtrust extra wilt ondersteunen, kun je gebruik maken van ayurvedische recepten en -supplementen, bijvoorbeeld:

• Warme melk met een theelepeltje ghee (geklaarde boter) erin – geeft rust en is zwaar, brengt Vata en Pitta tot rust en kan een goede spijsvertering ondersteunen

• Een massage van voetzoelen en kruin met sesamolie of ayurvedische olie

• Massage van de buik met wonderolie en een warme kruik erop – brengt vata tot rust

• Brahmi (capsules en/of olie) – voor meer koelte in de geest

Slapen en de Triguna

Volgens Ayurveda wordt ons bewustzijn gereguleerd door de drie Guna’s: Sattva, Rajas en Tamas. Sattva (helderheid) is nodig om de andere twee Guna’s onder controle te houden: Rajas – beweging en ambitie, en Tamas – onwetendheid en inertie. De Guna tamas is betrokken bij slaap. Tamasische voeding – zoals knoflook – kan helpen bij het tot stand brengen van een diepe slaap (een glas warme melk met een teentje knoflook is een goed slaapmiddeltje). Sattvische kruiden zoals Ashwagandha, kunnen voor langere duur worden ingezet om helderheid en het maken van gezonde keuzes en gezonde slaap, te ondersteunen. 

De zintuigen wat rust gunnen

Volgens Ayurveda reflecteren de vijf elementen waaruit het universum bestaat, zich in de vijf zintuigen die ’s nachts tot rust komen en kunnen worden gezuiverd. De vijf elementen spelen een rol bij de drie dosha’s in het lichaam: Vata, Pitta en Kapha. Deze zijn nauw betrokken bij het slaapproces. 

Slapen en Vata-problemen

Ashwagandha is tevens de plant bij uitstek die helpt bij het tot rust brengen van de Vata Dosha. Als deze Dosha uit balans is, is het vaak moeilijk om in te slapen. Overmatige Vata leidt tot onrust, beweeglijkheid, zorgen, en soms ook tot angst om in te slapen. Overmatige vata geeft het gevoel fysiek en mentaal uitgeput te zijn. Wil men dit aspect met een kruid behandelen, dan is Jatamamsi de aangewezen keuze. Het ayurvedische complexpreparaat Cerebex bevat Jatamamsi. Volgens Ayurveda hebben Vata typen over het algemeen de meeste slaap nodig, gemiddeld zo’n 7 tot 9 uur.

Slapen en Pitta-problemen

Bij een goede slaap spelen vooral de subdosha’s Prana Vayu en Sadhaka Pitta een rol. Sadhaka Pitta helpt bij het verteren van emoties en gedachten, en een groot deel daarvan gebeurt ’s nachts. Wanneer Pitta uit balans is kan men ’s nachts soms niet slapen – of wordt men rond middernacht wakker – omdat de geest te actief en te geprikkeld is. Een eigenschap van Pitta is ‘heet’ en in dit geval is het goed verkoelende kruiden in te zetten: een goed voorbeeld is Brahmi (Bacopa monnieri), een kruid dat tegelijkertijd een Pitta-orgaan als de lever ondersteunt en verkoelt. Pitta typen hebben in de regel per nacht zo’n 6 – 8 uur slaap nodig.

Slapen en Kapha-problemen

Een overmaat aan Kapha leidt eigenlijk nooit tot slaapproblemen. Veeleer leidt het tot een teveel aan slaap, en tot moeite met op gang kunnen komen in de ochtend. Teveel slaap kan volgens Ayurveda zelfs leiden tot diabetes, een typische Kapha aandoening. Stimulerende kruiden zoals Vacha en Pippali kunnen helpen overmatig Kapha te verminderen en de geest helder te houden. Kapha typen varen er wel bij minder te slapen: 6 uur slaap per nacht is voldoende. Overdag slapen is uit den boze voor Kapha typen (maar ook niet goed voor Vata en Pitta typen).

Slapen en oliemassage

Massage met olie kan helpen bij het bevorderen van een goede slaap. Olie is zwaar van kwaliteit en dat helpt Vata tot rust te brengen. Er zijn verschillende oliën op basis van sesamolie die hiervoor aangewezen zijn: zoals Maha Narayana Taila en Basugandar Taila. Olie kan ook helpen bij het verkoelen van Pitta, wanneer nodig, bijvoorbeeld Brahmi Taila of Bringraj Taila. Aanbrengen van olie op hoofd en voetzolen kan veel bijdragen aan snel in slaap vallen en aan een goede nachtrust.

Slapen en houding

Het is het beste om op de rechterzijde te slapen, dan is het hart vrij in haar beweging. Slapen op rug of buik kan tot ziektes leiden. Wat betreft de richting (Vastu – de Indiase Feng Shui) is het volgens Ayurveda het best om met de kruin richting het oosten te slapen. Tekst: Coen van der Kroon / www.delightyoga.com

Meer tips lekker slapen? Neem nu een abonnement op de yogakrant, slechts 14,75 voor 4 nummers! www.yogakrant.nl/abonnement-afsluiten

Hoofd Redacteur
Saskia Onck

Saskia Onck

Hatha-Yogadocente (Yoga Academie Nederland) lid VYN, auteur Feelgood Yoga, Yoga voor Moeders, YogaMeditatieDoedagboek (Uitgebracht bij Unieboekspectrum).

Populair